توصیف و تحلیل گویش دژکُردی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه قم، قم، ایران.

چکیده

این مقاله به توصیف و تحلیل زبان‌شناختی گویش دژکُردی، یکی از گونه‌های ارزشمند لری جنوبی در شهر دژکرد از توابع شهرستان اقلید استان فارس، با هدف ثبت، مستندسازی و تبیین ویژگی‌های ساختاری آن می‌پردازد. داده‌های پژوهش بر پایه مطالعات میدانی گسترده و گردآوری بیش از هزار واژه اصیل از گویشوران بومی فراهم آمده و سپس در چارچوب توصیفی ـ تحلیلی بررسی شده است. نتایج نشان می‌دهد که گویش دژکردی از شاخه زبان‌های ایرانی جنوب‌غربی است و در عین هم‌ریشگی با فارسی معیار، از ویژگی‌های آوایی، صرفی و نحوی متمایزی برخوردار است. در سطح آواشناسی، فرایندهایی چون حذف، ابدال، قلب، همگونی، ناهمگونی و پیشین‌شدگی واکه‌ها بسامد بالایی دارند. در حوزه صرف، ساخت‌های فعلی به‌ویژه در زمان‌های گذشته و آینده، کاربرد فعل‌های کمکی خاص، تغییر در شناسه‌ها و نیز صورت‌های مصدر، پیوند تاریخی این گویش را با فارسی میانه آشکار می‌سازد. در بخش نحو، تقدّم فعل بر دیگر اجزای جمله، جایگاه ویژه ضمایر پیوسته و کاربرد خاص حروف اضافه از ویژگی‌های شاخص به شمار می‌رود. همچنین بررسی حوزه واژگان، ممیزها و واحدهای بومی اندازه‌گیری، بازتابی از نظام معیشتی، اجتماعی و فرهنگی منطقه را نشان می‌دهد. برآیند پژوهش بیانگر آن است که گویش دژکردی گنجینه‌ای ارزشمند از عناصر کهن زبانی است و ثبت و تحلیل آن می‌تواند در حفظ تنوع زبانی، بازشناسی تحولات تاریخی فارسی و بهره‌گیری از ظرفیت‌های واژه‌سازی بومی مؤثر باشد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Description and Analysis of the Dezhkordi Dialect

نویسندگان [English]

  • Akbar Raisian
  • mahmoud mehravaran
  • Baha'eddin Eskandari
Department of Persian Language and Literature, University of Qom, Iran
چکیده [English]

This article provides a linguistic description and analysis of the Dezhkordi dialect, a valuable variety of Southern Luri spoken in theEqlid County , The study aims to document, preserve, and explain the structural characteristics of this dialect. The research data were obtained through extensive fieldwork and the collection of more than one thousand authentic lexical items from native speakers. The data were subsequently analyzed using a descriptive-analytical approach. The findings indicate that the Dezhkordi dialect belongs to the Southwestern branch of the Iranian languages. Despite its historical affinity with Standard Persian, it exhibits distinctive phonological, morphological, and syntactic features. At the phonological level, processes such as deletion, substitution, metathesis, assimilation, dissimilation, and vowel fronting occur with high frequency. Morphologically, verbal structures—particularly those associated with past and future tenses—the use of specific auxiliary verbs, variations in personal endings, and distinctive infinitive forms reveal the dialect’s historical links with Middle Persian. Syntactically, the precedence of verbs over other sentence constituents, the distinctive distribution of clitic pronouns, and the specialized use of prepositions constitute notable characteristics of the dialect. Furthermore, the analysis of the lexicon, including classifiers and indigenous units of measurement, reflects important aspects of the region’s economic, social, and cultural life. The results demonstrate that the Dezhkordi dialect constitutes a valuable repository of archaic linguistic elements. Its documentation and analysis can contribute to the preservation of linguistic diversity, a deeper understanding of the historical development of Persian, and the utilization of indigenous lexical resources for word formation and language planning.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Dezhkord
  • Folklore
  • Dialectology
  • Southern luri
  • Lexicology
الف)کتاب‌ها
اقتداری، احمد،(1334) فرهنگ لارستانی، تهران، جهان معاصر
ایزدپناه، حمید (1363)، فرهنگ لری. تهران: آگاه.
رئیسیان، اکبر(۱۳۹۰)،  مانده تا برف زمین آب شود. شیراز: انتشارات نوید شیراز.
حسینی فسایی، میرزا حسن. (۱۳۸۳). تاریخ فارس‌نامه ناصری. تصحیح منصور رستگار فسایی. تهران: امیرکبیر.
سروشیان، جمشید (سروش(1370)،  فرهنگ بهدینان. تهران: دانشگاه تهران.
فسایی، میرزا حسن(1376)، فارسنامه ناصری. تهران
کلباسی، ایران.(1370)، فارسی اصفهانی. تهران: موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی (پژوهشگاه علوم انسانی).
مدرسی، یحیی(1368 )، درآمدی بر جامعه‌شناسی زبان. تهران: موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
مقیمی، افضل(1373). بررسی گویش بویراحمدی. شیراز: نوید.
مهرآوران، محمود(1400)، سامان سخن(چاپ پنجم)، قم : مرکز بین المللی ترجمه و نشر المصطفی
مهرآوران، محمود(1396)،گویش نامه علامرودشت، تهران:پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی
فهرست مقالات، پایان‌نامه‌ها و گزارش‌ها
بروغنی، فاطمه(1383)، بررسی واج شناسی گویش سبزواری، پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه تربیت مدرس تهران
پروین، محمدجعفر (1402)،ریشه واژگان لری و غیر لری در زبان‌های سانسکریت و سندی
حاجیانی، فرخ (1386)، بررسی ریشه‌شناختی منتخبی از واژگان گویش بوشهریمجله علوم اجتماعی دانشگاه شیراز(
سلیمانی، آرزو(1391)،مقایسه فرایند‌های واجی همخوان‌های گویش لری بالا گریوه با فارسی معیار
صادقی، علی‌اشرف (1349)، زبان فارسی و گونه‌های مختلف آنفرهنگ و زندگی،
طاهری، اسفندیار (1397)، درباره پیشین شدگی واکه u در لری و گویش‌های مرکزی ایران
علیرضاهژبری نوبری و دیگران( 1391)،توسعه فرهنگی جوامع شمال فارس در دوره باکون: تپه مهرعلی ، مطالعات باستانشناسی، شمارة ،2 دورة ،4 پاییز و زمستان ،1931 )شماره پیاپی 6(
Crystal, D. (2003). A Dictionary of Linguistics and Phonetics. USA: Blackwell